Στις 12 Αυγούστου 1204, λίγους μήνες μετά την πρώτη άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Σταυροφόρους, η Κρήτη άλλαξε χέρια μέσα από μία συμφωνία που θα καθόριζε την ιστορία της για περισσότερους από τέσσερις αιώνες. Ο Βονιφάτιος ο Μομφερρατικός εκχώρησε στη Δημοκρατία της Βενετίας τα δικαιώματά του στο νησί, έναντι 1.000 αργυρών μάρκων και άλλων ανταλλαγμάτων.
Η συμφωνία ήταν ένα από τα πολλά γεωπολιτικά παζάρια που ακολούθησαν την Δ΄ Σταυροφορία και την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης τον Απρίλιο του 1204. Τα εδάφη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας μοιράζονταν μεταξύ των νικητών, με ηγεμόνες και εμπορικές δυνάμεις της Δύσης να διεκδικούν λιμάνια, νησιά και στρατηγικά περάσματα στην ανατολική Μεσόγειο.
Ο Βονιφάτιος του Μομφερράτου, ένας από τους σημαντικότερους αρχηγούς της Σταυροφορίας, είχε αποκτήσει δικαιώματα στην Κρήτη, χωρίς όμως να διαθέτει ουσιαστικό έλεγχο πάνω στο νησί. Για τη Βενετία, αντίθετα, η Κρήτη είχε τεράστια αξία αφού βρισκόταν πάνω στους θαλάσσιους δρόμους που συνέδεαν την Κωνσταντινούπολη, την Αλεξάνδρεια, τη Συρία και τη δυτική Μεσόγειο και μπορούσε να αποτελέσει κομβικό σταθμό του εμπορικού της δικτύου.
Η Κρήτη δεν πέρασε στους Βενετούς τόσο εύκολα
Η υπογραφή της συμφωνίας δεν σήμαινε ότι η Βενετία απέκτησε αυτομάτως και τον έλεγχο της Κρήτης. Οι Γενουάτες, μεγάλοι εμπορικοί ανταγωνιστές των Βενετών, κινήθηκαν γρήγορα και, υπό τον Ερρίκο Πεσκατόρε, κατέλαβαν σημαντικό τμήμα του νησιού. Ακολούθησαν χρόνια συγκρούσεων μέχρι να εδραιωθεί η βενετική κυριαρχία στις αρχές του 13ου αιώνα.
Η Κρήτη μετατράπηκε τελικά σε μία από τις σημαντικότερες υπερπόντιες κτήσεις της Γαληνοτάτης, γνωστή στους Βενετούς ως Regno di Candia – Βασίλειο της Κάντιας. Η βενετική παρουσία δεν ήταν μια περίοδος χωρίς αντιστάσεις: σημειώθηκαν επανειλημμένα εξεγέρσεις Κρητικών και συγκρούσεις με τη διοίκηση της Βενετίας.
Παράλληλα, μέσα στους αιώνες δημιουργήθηκε μια ιδιαίτερη συνύπαρξη ελληνικών, βυζαντινών και δυτικών επιρροών. Η Κρήτη εξελίχθηκε σε σημαντικό εμπορικό και καλλιτεχνικό κέντρο της ανατολικής Μεσογείου και, ιδιαίτερα κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα, γνώρισε την περίοδο που έμεινε γνωστή ως Κρητική Αναγέννηση. Σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκαν η ζωγραφική, το θέατρο και η λογοτεχνία, με ονόματα όπως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο Γεώργιος Χορτάτσης και ο Βιτσέντζος Κορνάρος.
Η βενετική κυριαρχία έφτασε στο τέλος της το 1669, όταν, ύστερα από τον μακρόχρονο οθωμανικό πόλεμο και την πολιορκία του Χάνδακα, η σημερινή πόλη του Ηρακλείου παραδόθηκε στους Οθωμανούς. Είχαν περάσει περισσότερα από 450 χρόνια από τη συμφωνία του 1204 που είχε βάλει την Κρήτη στο επίκεντρο της βενετικής αυτοκρατορίας της Μεσογείου.
